Op de grens

We zijn inmiddels in Wales. Daar wijken we wat af van ons vertrouwde reisritme: niet langer zijn we iedere dag onderweg. In plaats daarvan bezoeken we vaker kleine boerencampings. Dat geeft een andere dynamiek. Er is meer ruimte en rust om de ervaringen van de afgelopen tijd op te schrijven. De inspiratie stroomt bij ons allebei. Ideetjes, plannetjes, beelden: ze dienen zich voortdurend aan. Tijdens het wandelen, tijdens gesprekken, zelfs tijdens het slapen vallen ze binnen. Als genode gasten, in het holst van de nacht.

Ook kijken we soms series en films op onze kleine iPad. De afgelopen dagen hebben we naar Stranger Things gekeken: een serie vol jaren tachtig pastiche, over een dorp waar op mysterieuze wijze mensen verdwijnen. Het levensgrote gevaar te verglijden in goedkope horror-kitsch, wordt kundig vermeden door uitstekend regie- en acteerwerk. Winona Ryder heeft mijn hart gestolen. Het maakt dat ik als horrorschuwe man (als ik een clown zie begin ik al te hollen), geboeid heb gekeken.

Wat me het meest fascineerde is (niet gevreesd, ik zal niets verklappen) hoe het kwaad in onze alledaagse realiteit probeert door te breken. Het duwt zich in de serie door de muur van de woonkamer en slaapkamer zonder zich gelijk prijs te geven. Een beetje zoals je je hand of gezicht in een strak gespannen stuk elastisch plastic kan drukken. Of, zo je wilt, je vinger in een ballon, zonder dat hij knapt. De aanwezigheid van het kwaad dringt binnen in de woonkamer en raakt je lijfelijk aan.

De serie doet me denken aan het boek House of Leaves van de Amerikaanse auteur Mark Danielewski, waarmee ik mijn eigen boek Thuis zijn in het onbekende open. Danielewski schrijft over een huis dat vanbinnen groter is dan vanbuiten. Van het ene op het andere moment is er opeens een deur, die toegang geeft tot een ruimte die eindeloos uit lijkt te dijen. Wat eerst een kastruimte is, verandert al snel in een gang. De gang blijkt toegang te geven tot een ruimte, die onderdeel blijkt te zijn van een stelsel dat leidt naar een trap de diepe duisternis in. Als je binnen treedt, verliest de ruimte zijn logica, en doorgangen en richtingwijzers verschuiven en lossen op. Eenmaal binnen is het de vraag of je ooit weer buiten komt.

House of Leaves maar ook Stranger Things plaatsen je als lezer of kijker op een grens. Op een lijn waar het onbekende zich aandient, waar het ongekende zich aan je opdringt. Tuurlijk, boek en film werken met verzonnen beelden en verhalen maar appelleren ook aan de oneindige diepte van de eigen menselijke geest. In ons onderbewuste kan het soms spoken als op een stormachtige donkere zee. Ook kunnen innerlijke kamers zo groot, gecompliceerd en duister zijn dat sommigen erin zoek raken: gevangen in een binnenwereld van spekgladde zwarte muren, zonder begin- en zonder eindpunt. Zo bezien is de uitgestrektheid van het onbekende en gevaarlijke een ongemakkelijk beeld van onze eigen geest.

De grens waar het onbekende zich aandient is een gevaarlijke plaats, maar ook een plaats van schoonheid. Creativiteit, genialiteit, maar ook waanzin, liggen soms akelig dichtbij elkaar. Op de grens laat het elementaire zich heel puur kennen. Onlangs stuurde een vriend van mij me een tekst toe. Daarin gebruikte hij een aantal gedichten van de Zweedse dichter Tomas Tranströmer. Ik was onmiddellijk geraakt door de helderheid van Tranströmers woorden. Ergens schrijft hij:

Twee waarheden naderen elkaar. Eén komt van binnenuit, één van buitenaf en waar zij elkaar ontmoeten bestaat een kans jezelf te zien. (…) En er is een boot die aan wil leggen – dat precies hier probeert – hij zal het duizendmalen proberen. (Prelude I-III, Het wilde plein, 100-101, vertaling Bernlef)

Treffend laat Tranströmer zien dat twee punten naar elkaar toe bewegen. Het ene komt van binnenuit, het andere van buitenaf. We zoeken, maar worden tegelijkertijd ook gezocht. Of we nu willen of niet, het zal ons willen vinden.

Het maakt de grens tot een intrigerende plaats. Het is de plaats waar licht en duisternis worden geboren, en waar – zoals de dichter zo mooi zegt – de kans bestaat om onszelf te zien: het mooie én het ongemakkelijke. Waar de schoonheid vertoeft, maar ook de waanzin.

Aan het einde het eerste seizoen van Stranger Things zien we dat het verhaal voorlopig verder gaat. Het geeft ons wat te kijken in het donker. Samen liggend in ons daktentje bovenop de bus, vertoeven wij nog even op de grens.

Liggend in de daktent. Alles is donker, slechts ons kleine lampje geeft wat licht.

– Thijs –